Demokracja bezpośrednia Podstawowe informacje (Część 4)

Instrumenty demokracji bezpośredniej

Demokracja bezpośrednia umożliwia więc obywatelom z jednej strony aktywne uczestnictwo w podejmowaniu ważnych lub negowanie już podjętych decyzji, a z drugiej strony proponowanie zmian w prawie oraz ustawiczną kontrolę poczynań władzy. Jej najistotniejszymi instrumentami, prowadzącymi do podjęcia wiążącej decyzji, są wspomniane uprzednio: referendum, inicjatywa i weto.

Referendum to forma głosowania o charakterze powszechnym, najbliższa ideałowi demokracji bezpośredniej, w której udział mogą brać wszyscy obywatele uprawnieni do głosowania (tj. mający czynne prawo wyborcze). W czasie referendum obywatele całego państwa lub jego części (samorząd, np. gmina) wyrażają swoją opinię w kwestii poddawanej głosowaniu. Referendum jest wyrazem woli społeczeństwa, narzędziem kontroli władz i oraz kształtowania prawa i ustroju. Tu należy zwrócić uwagę na fakt, że w ramach referendum nie ma złych ani dobrych decyzji – są one obiektywne, etyczne, przefiltrowane w społeczeństwie i przede wszystkim są odzwierciedleniem oczekiwań głosujących.

Oczywiście, aby mogło w ogóle dojść do referendum, potrzebne jest jego konkretne zainicjowanie. Dlatego mówimy w tym wypadku o instrumentach inicjujących głosowanie referendalne. Takim instrumentem jest z jednej strony inicjatywa obywatelska i z drugiej strony weto obywatelskie.

Inicjatywa obywatelska to instrument polityczny dający obywatelom oraz ugrupowaniom społecznym i politycznym możliwość do zainicjowania wiążącego referendum. W poszczególnych krajach istnieją zasadnicze różnice w praktyce jej stosowania. W Szwajcarii, która jest kolebką demokracji bezpośredniej, przedmiotem inicjatywy ludowej może być, na szczeblu federalnym, całkowita lub częściowa zmiana konstytucji, zaproponowana przez ustaloną liczbę obywateli uprawnionych do głosowania, którzy w ciągu ustalonego okresu czasu zbiorą wymagane podpisy. Mogą oni wystąpić o wprowadzenie poprawek albo uchylenie zapisów już funkcjonujących, lub nawet zaproponować nowe rozwiązania. Inicjatywa może dotyczyć zarówno rozwiązań szczegółowych, jak i ogólnych. Warto zaznaczyć, że każda inicjatywa, która uzyska wymaganą liczbę głosów poparcia musi prowadzić do głosowania na drodze referendum.

Weto obywatelskie to instrument polityczny umożliwiający obywatelom prawo do wyrażenia oddolnego, społecznego sprzeciwu wobec rozwiązań istniejących w obowiązującym systemie prawa. Praktycznie funkcjonuje to w ten sposób, że ustalona liczba obywateli uprawnionych do głosowania, w określonym czasie zgłasza sprzeciw wobec konkretnego aktu prawnego (ustawy). W tym celu zbierane są podpisy obywateli – podobnie jak w przypadku inicjatywy obywatelskiej. Następnie społeczeństwo wypowiada się w referendum na zasadzie tak lub nie. Weto obywatelskie ma bezpośredni wpływ na poczynania władzy – umożliwia oddolną i obywatelską kontrolę społeczeństwa wobec decyzji podjętych przez organy władcze.

Należy zwrócić uwagę na to, że wyżej wymienione elementy demokracji bezpośredniej odwołują się do obywateli oraz ich woli i kompetencji. Obywatel w ramach tej formy demokracji staje się w pełni podmiotem społeczno-politycznym, a nie – jak w demokracji przedstawicielskiej – jedynie pionkiem na szachownicy, na której swój mecz rozgrywają różne partie polityczne.