Demokracja bezpośrednia Podstawowe informacje (Część 5)

Przykłady i kryteria demokracji bezpośredniej

Źródłem współczesnej demokracji, przynajmniej tak, jak ją powszechnie rozumiemy, jest system demokracji bezpośredniej w Atenach około 600 roku pne. W tej ateńskiej demokracji obywatele nie wybierali przedstawicieli do głosowania nad ustawami w ich imieniu, lecz sami głosowali nad propozycjami i inicjatywami.

W dzisiejszych czasach bezpośrednio-demokratycznym ewenementem w skali światowej jest Szwajcaria.

W państwie helweckim obywatele odgrywają kluczową rolę w podejmowaniu decyzji politycznych na każdym szczeblu politycznym. Oprócz prawa do głosowania, wszyscy obywatele szwajcarscy w wieku powyżej 18 lat mają również prawo do głosowania w kwestiach merytorycznych. Ludność jest wzywana do urn mniej więcej cztery razy w roku, aby wyrazić opinię w średnio piętnastu kwestiach merytorycznych.

Obywatele mają również możliwość samodzielnego poddania pod głosowanie kwestii faktycznych. Odbywa się to za pomocą instrumentów inicjatywy oraz referendum, z których drugie ma formę fakultatywną (tzw. weto ludowe) i obligatoryjną. Te trzy instrumenty (referendum, inicjatywa i weto) stanowią rdzeń szwajcarskiej demokracji bezpośredniej.

Istnieje na świecie wiele innych państw, które stosują w ich procesach decyzyjnych instrumenty bezpośrednio-demokratyczne. W tym kontekście nasuwa się pytanie, jakie kryteria decydują o stopniu rozwoju demokracji bezpośredniej w danym państwie? Bo przecież w Polsce słyszymy również coraz częściej o demokracji bezpośredniej, referendach, konsultacjach itp., a jednocześnie mamy świadomość tego, że zawsze ktoś za nas albo nami rządzi.

Otóż, próbując sformułować takie kryteria, należy po prostu odpowiedzieć na trzy następujące pytania:

1. Czy na szczeblu państwowym i lokalnym istnieją procedury podejmowania decyzji w ramach referendum?

2. Jeśli tak, czy obywatele mogą sami zainicjować proces referendalny (np. w ramach inicjatywy obywatelskiej)?

3. Czy w danym systemie prawnym istnieją obowiązkowe i wiążące referenda?

Odpowiadając na powyższe pytania, stwierdzamy, że tylko w przypadku dwóch państw (Szwajcaria i Liechtenstein ) możemy na te pytania odpowiedzieć pozytywnie.

We wszystkich innych państwach, w których organy rządowe w jakiś sposób odwołują się w procesie decyzyjnym do obywateli, występują albo jedynie namiastki demokracji bezpośredniej (szczególnie na szczeblu lokalnym) albo organy władcze (parlament, rząd, prezydent) mają uprawnienia do skutecznego kontrolowania/blokowania referendów. Polska jest państwem, w którym mamy do czynienia z namiastkami bezpośrednio-demokratycznych instrumentów na szczeblu lokalnym i z pełną kontrolą tychże instrumentów na poziomie państwa poprzez przedstawicielskie organy władcze.