Demokracja bezpośrednia Podstawowe informacje (Część 6)

Demokracja bezpośrednia w Polsce

W polskim porządku prawnym, mimo przewagi instytucji demokracji przedstawicielskiej, funkcjonują pojedyncze formy bezpośredniego współrządzenia samorządem i państwem, które w praktyce wykorzystywane są jedynie marginesowo.

Niemniej jednak, już sama Konstytucja RP (art. 4) stanowi, że „Naród sprawuje władzę przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio”. Zgodnie z ustawą zasadniczą obywatele mogą wyrażać swoją wolę bezpośrednio poprzez referendum ogólnokrajowe, referendum lokalne oraz obywatelską inicjatywę ustawodawczą.

Referendum ogólnokrajowe

Konstytucja wymienia trzy przypadki, w których referendum ogólnokrajowe może mieć miejsce. W artykule 90 ust. 3. możemy przeczytać o referendum w sprawie wyrażenia zgody na ratyfikację umowy międzynarodowej, na mocy której przekazywane są istotne kompetencje władzy społeczeństwu. W artykule 125 ust. 1. czytamy, iż referendum organizuje się w „sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa”. Z artykułu 235 ust. 6. wynika, że zmiana niektórych artykułów Konstytucji może odbyć się poprzez przeprowadzenie głosowania wśród obywateli. Należy zwrócić uwagę na istotny fakt, iż żadne z powyżej wymienionych referendów nie jest obligatoryjne. Organy uprawnione do jego uchwalenia „mogą” jak to stanowi ustawa zasadnicza, ale nie „muszą” doprowadzić do jego przeprowadzenia. Daje to tym samym swobodę parlamentarzystom do decydowania o tym, czy społeczeństwo ma się w pewnej sprawie wypowiedzieć czy też nie. Wynika z tego, że obywatel nie jest w polskim prawie traktowany jako podmiot decyzyjny na szczeblu państwa.

Referendum lokalne

Drugim rodzajem referendum występującym w polskim porządku prawnym jest referendum lokalne. Istota tego instrumentu jest przedstawiana analogicznie do istoty funkcjonowania referendum ogólnokrajowego i stanowi ją wyrażenie woli przez obywateli w sprawach dotyczących danej jednostki podziału terytorialnego. Regulacja konstytucyjna jest w tym przypadku bardzo ogólna – ustawa zasadnicza stanowi jedynie, że „członkowie wspólnoty samorządowej mogą decydować, w drodze referendum, o sprawach dotyczących tej wspólnoty, w tym o odwołaniu pochodzącego z wyborów bezpośrednich organu samorządu terytorialnego” (art. 170 Konstytucji RP). Uszczegółowienia regulacji konstytucyjnej dokonuje natomiast ustawa z dnia 15 września 2000 r. o referendum lokalnym, zgodnie z którą w głosowaniu mogą brać udział jedynie osoby będące członkami danej wspólnoty samorządowej, stale zamieszkujące na terenie określonej jednostki samorządu terytorialnego, mające czynne prawo wyborcze w wyborach do organu stanowiącego tej jednostki. Zgodnie z jej nowelizacją z 2013 r., mieszkańcy jednostki samorządu terytorialnego, jako członkowie wspólnoty samorządowej wyrażają w nim swoją wolę:

1. W sprawie odwołania organu stanowiącego tej jednostki,

2. Co do sposobu rozstrzygania sprawy dotyczącej tej wspólnoty, mieszczącej się w zakresie zadań i kompetencji organów danej jednostki,

3. W innych istotnych sprawach, dotyczących społecznych, gospodarczych lub kulturowych więzi łączących tę wspólnotę.

Przedmiotem referendum gminnego może być również:

1. Odwołanie wójta (burmistrza, prezydenta miasta),

2. Samoopodatkowanie się mieszkańców na cele publiczne mieszczące się w zakresie zadań i kompetencji organów gminy.

Obywatelska inicjatywa ustawodawcza

Ostatnią z wymienionych w ustawie zasadniczej instrumentów demokracji bezpośredniej

jest obywatelska inicjatywa ustawodawcza, przed 1997 r. nieistniejąca w polskim prawie konstytucyjnym. Art. 118 ust. 2 Konstytucji RP stanowi, że „inicjatywa ustawodawcza przysługuje (…) grupie co najmniej 100 000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu”, przy czym nie muszą oni posiadać miejsca zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W dalszej części przepisu – podobnie jak w przypadku referendum ogólnokrajowego i referendum lokalnego – następuje odesłanie do regulacji ustawowej. Obecnie jest to ustawa z dnia 24 czerwca 1999 r. o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateli.

Polskie uregulowania prawne dotyczące demokracji bezpośredniej są niepełne, ograniczone wieloma obostrzeniami i nie spełniają podstawowych warunków wymaganych dla aktywnego uczestnictwa obywateli w procesie decyzyjnym. Przykładami są tu chociażby brak instrumentu weta obywatelskiego, zaporowe progi procentowe czy też wszechobecność Sejmu w polskim procesie decyzyjnym, do którego należy ostateczna decyzja. Problemem jest również fakultatywny charakter referendów.

Decydenci w Polsce nie dostrzegają albo nie chcą dostrzegać szansy, jaką daje bezpośrednio-demokratyczna forma współrządzenia samorządem i państwem przez obywateli i dla obywateli.

Tymczasem pozytywne strony demokracji bezpośredniej są ewidentne i sprawdzone, np. w praktyce szwajcarskiej. Nie jest to więc "sposób na życie wyssany z palca", lecz realna szansa na demokratyzację państwa i rozwój społeczeństwa uczestniczącego, aktywnego, innymi słowy: obywatelskiego.