Obrona terytorialna Szwajcarii (Część 1)

Wprowadzenie

Szwajcaria uzyskała na Kongresie Wiedeńskim w 1815 r. status państwa neutralnego. Aby utrzymać ten status, państwo to musiało w przeszłości i musi nadal utrzymywać dobrze wyszkoloną i sprawną armię, co związane jest z koncepcja „odstraszania militarnego”. Dlatego status neutralny Szwajcarii określany jest mianem zbrojnej neutralności, a armia Szwajcarii ma na celu utrzymanie gotowości militarnej, która sprawia, że ewentualna inwazja obcych wojsk w każdym wypadku zagrożenia jest nieopłacalna.

Obrona terytorialna Szwajcarii stanowi przykład oddolnego i ochotniczego zaangażowania ludności w obronę własnego kraju, natomiast jej podstawą jest odstraszanie przeciwnika poprzez szybka mobilizację żołnierzy, wyrażających determinującą chęć i zaangażowanie do jego obrony przed działaniami potencjalnego wroga. W mentalności Szwajcarów koncepcja ta – ugruntowana przez wieki - funkcjonuje po dzień dzisiejszy. Pomimo że republika alpejska jest państwem neutralnym i nie angażuje się w konflikty zbrojne, to jednak przekonanie o konieczności obrony własnego państwa jest wśród obywateli szwajcarskich powszechne, co przyczyniało się w historii kraju do konsolidacji społeczeństwa w imię zasady “jedności w wielości”. Kwestia obronności Konfederacji Szwajcarskiej była bowiem w przeszłości również jednym z czynników, które odegrały duża rolę w procesie kształtowania spójności tego zróżnicowanego i wielokulturowego społeczeństwa – tzw. „narodu woli”.

Należy podkreślić znaczenie statusu Szwajcarii na arenie międzynarodowej, który pozwala jej na utrzymanie niezależnych i pozytywnych relacji z innymi państwami. Szwajcaria nie jest członkiem NATO, dlatego też w razie agresji na jej terytorium nie zostaną podjęte działania na mocy art. 5 Traktatu Waszyngtońskiego (traktatu o NATO), w którym zawarto deklarację, że w przypadku ataku na jedno z państw członkowskich tego sojuszu inne państwa udzielą militarnego wsparcia. Tym większe znaczenie ma obrona terytorialna kraju (OTK) w republice alpejskiej, liczącej ponad 9.0 milionów mieszkańców.

Geneza i tradycje

Aby zrozumieć dzisiejsze założenia polityki bezpieczeństwa Szwajcarii ważna jest analiza historii jej wojskowości. Szwajcaria posiada bowiem bogate wielowiekowe doświadczenia związane z rozwijaniem zdolności obronnych państwa, mimo iż jej państwowość jest stosunkowo młoda.

Pierwotnie Konfederacja Szwajcarska powstała jako Związek Wieczysty w 1291 r., ale niemal do końca XVIII w. nie posiadała stałej armii. W przypadku wspólnego - dotyczącego wszystkich kantonów - zagrożenia wojną podejmowano przygotowania wojenne, polegające na powołaniu do służby wszystkich mężczyzn zdolnych do noszenia broni, bez względu na ich wiek. Ówczesna Szwajcaria musiała się liczyć przede wszystkim z powtarzającymi się atakami ze strony Habsburgów. Od XVIII w. utrzymanie zdolności do obrony własnego państwa stało się obowiązkiem poszczególnych kantonów, chociaż nie wszystkie posiadały własne siły zbrojne. Dlatego ówczesne szwajcarskie kantony coraz częściej przejawiały stanowisko neutralne podczas wielu wojen prowadzonych przez sąsiednie państwa, kierując się politycznym pragmatyzmem i biorąc pod uwagę swoje położenie geograficzne. Taki stan przetrwał do 1798 r., kiedy to związek 13 kantonów szwajcarskich został opanowany przez wojska Napoleona. Utworzona została wówczas Republika Helwecka, kontrolowana przez Francuzów, która przetrwała do 1802 r. W 1815 r. na Kongresie Wiedeńskim mocarstwa europejskie przyznały Szwajcarii status państwa neutralnego.

Jednak mimo statusu neutralności, Szwajcaria nie zrezygnowała z posiadania własnych sił zbrojnych, za które były w dalszym ciągu odpowiedzialne kantony. W 1850 r., dwa lata po utworzeniu Konfederacji Szwajcarskiej, uchwalona została ustawa, w której określono kształt sił zbrojnych młodej republiki alpejskiej. Na jej mocy poszczególne kantony posiadały kontyngenty sił wyborowych oraz rezerwy wojska. Jednak obrona terytorialna kraju pozostawała w dalszym ciągu w gestii kantonów - aż do roku 1874, kiedy ustalono nową strukturę armii szwajcarskiej w ramach całkowitej nowelizacji konstytucji federalnej. Nowo utworzona armia składała się z kontyngentów wojskowych wystawianych przez poszczególne kantony, a w przypadku zagrożenia wojną i mobilizacji stawała się armia federalna, dowodzoną przez generała wyznaczonego przez rząd Szwajcarii - Rade Federalna. W skład tych sil zbrojnych wchodzili z jednej strony młodzi żołnierze (od 20 do 32 roku życia), z drugiej zaś – jako tzw. Landwehr, rezerwiści (od 33 do 44 roku życia). Końcem XIX wieku podjęto również decyzje o budowie potężnych umocnień w Alpach, które stanowiły pierwowzór słynnej szwajcarskiej reduty narodowej.

Nowa organizacja wojskowa, oparta na armii federalnej, okazała się skuteczna i została pozytywnie odebrana w społeczeństwie szwajcarskim. W czasie I wojny światowej Szwajcaria w ciągu trzech dni zmobilizowała i rozmieściła na swoich granicach armię liczącą niemal 250 tys. żołnierzy, uzbrojonych w ponad 400 dział. Akcja ta miała decydujące znaczenie dla zachowania przez Szwajcarię neutralności, odstraszając potencjalnych agresorów. W 1938 roku zmieniono charakter sił zbrojnych na milicyjny w czasie pokoju, powstała tzw. armia milicyjna, która funkcjonuje w Szwajcarii po dzień dzisiejszy. Rok później powołano służbę terytorialną, natomiast powszechna mobilizacja ludności obowiązywała szczególnie w kantonach graniczących z III Rzeszą i Francją. Niewątpliwie zagrożenie ze strony sąsiadujących państw przed wybuchem II wojny światowej intensyfikowało wysiłki Szwajcarów do obrony ojczyzny.

Podczas ostatniej wojny światowej Szwajcaria w ciągu pierwszych dni września 1939 r. zmobilizowała 430 tys. żołnierzy oddziałów frontowych oraz 200 tys. oddziałów pomocniczych. Należy zaznaczyć, ze państwo to liczyło wówczas 4.2 mln mieszkańców. Dodatkowo zadecydowano o utworzeniu lokalnych oddziałów obrony terytorialnej, złożonych z mężczyzn niepodlegających mobilizacji oraz 18-tysięcznej Pomocniczej Służby Kobiet.

Po upadku Francji w 1940 r. głównodowodzący armii szwajcarskiej generał Guisan podjął decyzję o utworzeniu reduty narodowej - silnie ufortyfikowanego systemu alpejskich twierdz, który wyznaczał linie obrony republiki alpejskiej i którego wojsko miało bronić za wszelką cenę. Strategię reduty narodowej prowadzono do jesieni 1944 r., a wiec w okresie istnienia potencjalnego zagrożenia kraju ze strony III Rzeszy.

Po II wojnie światowej Szwajcaria nie zrezygnowała ze swojej neutralności – wprost przeciwnie: państwo to pielęgnuje ten status po dzień dzisiejszy i konsekwentnie nie przystępuje do sojuszy militarnych. Genewa jest siedziba ONZ, ponadto Szwajcaria przystąpiła do tej organizacji w 2002r.

Warto tez nadmienić, ze Szwajcarzy posiadają długą tradycje związana z ochroną osób - począwszy od XVII wieku pełnili służbę jako członkowie gwardii przybocznych europejskich monarchów np. w Hiszpanii i we Włoszech. Natomiast od 1506 r. gwardia szwajcarska pełni nieprzerwanie funkcje ochronne osoby Papieża w Watykanie.